(pdf)LaTeX i polski

## (Pdf)LaTeX i język polski

Dokumentacja niniejsza omawia pokrótce generowanie formatów do tworzenia plików DVI oraz PDF, ze wsparciem dla języka polskiego i ich użycie w środowisku opartym na Web2c (TeX Live) lub MiKTeX. Od wersji 7.5.5 Web2c oba typy plików generowane są jednym programem `pdftex`. Omówiono teorię co dzieje się za kulisami. Obecnie w dystrybucji TeX Live cały proces generowania formatów został zautomatyzowany: po instalacji pakietu do obsługi danego języka aktualizowane są odpowiednie pliki konfiguracyjne, po czym generowne są pliki formatów dla wszystkich dostępnych odmian-silników TeX-a.

Poniżej pokazano prosty przykład tworzenia pliku z użyciem pakietu `Polski`. Pakiet ten dostarcza narzędzi potrzebnych do składu dokumentów w języku polskim LaTeXem 2e.
Autorzy pakietu: Mariusz Olko i Marcin Woliński.
Więcej informacji na temat samego pakietu -- patrz plik `czytaj.txt` dystrybucji pakietu Polski (dawniej PLaTeX).

Ponadto w dystrybucjach dołączono przykładowy plik `doc/latex/polski/sample-polski.tex`. służący do przetestowania poprawnego działania formatu LaTeX. Początkującym użytkownikom zaleca się zapoznanie z zawartością tego pliku. Techniczne szczegóły dotyczące użycia pakietu polski.sty (główny element pakietu polski) dostępne są po dwukrotnym uruchomieniu:
`latex polski.dtx`
`latex polski.dtx`
i wyświetleniu wynikowego `polski.dvi`.

### I. Przygotowanie formatu LaTeX2e do obsługi języka polskiego

Format w systemie TeX to wstępnie prekompilowany (aby przyspieszyć jego analizę przez program `tex/pdftex`) zestaw makrodefinicji oraz reguł przenoszenia wyrazów dla wybranego zestawu języków. Plik formatu z reguły posiada rozszerzenie `.fmt`. Tworzenie formatu to, w skrócie, uruchomienie programu `tex/pdftex` z opcją `--ini` i wczytanie odpowiedniego pliku inicjującego (dla LateX jest to plik `latex.ltx`). W LaTeX 2e zestaw reguł przenoszenia wyrazów jest zwyczajowo deklarowany w pliku o nazwie `language.dat`. Plik ten znajduje się zwykle w podkatalogu `tex/generic/config/language.dat` lokalnej konfiguracji systemu TeX bądź w identycznym podkatalogu katalogu głównego instalacji. Modyfikacja `language.dat` polega na usunięciu w tym pliku znaku komentarza `%' w wierszu
`polish plhyph.tex` i ewentualnym zablokowaniu takim znakiem niepożądanych deklaracji wzorców dzielenia wyrazów.

Przygotowanie formatu:

W teTeX/TeX Live należy uruchomić program `texconfig`, uaktywnić reguły dzielenia wyrazów dla języka polskiego -- menu `Hyphenation` uruchamia edycję pliku `language.dat`; po zapisaniu zmian w pliku i zakończeniu edycji, zostanie automatyczne wygenerowany format `latex.fmt` zawierający wybrane wzorce dzielenia oraz mechanizm Babel przełączania języków; `texconfig` tworzy ponadto dowiązanie (lub program) `latex`.
Dla dociekliwych: powyższe odpowiada uruchomieniu z linii poleceń:
`fmtutil --byfmt latex; texlinks`
zaś na niższym poziomie -- poleceniu
`pdftex --ini --progname=latex latex.ini`
(od Web2c wer. 7.5.5 używamy jednego programu `pdftex`).

W instalacji MiKTeX należy uruchomić menu `MiKTeX Options`, zaznaczyć w podmenu `Languages: polish` reguły przenoszenia wyrazów, po czym w menu `TeX Formats` wygenerować (przyciskiem `Build`) nowy format `latex.fmt`, zawierający polskie wzorce.
Format `pdflatex.fmt` dla tworzenia plików PDF tworzony jest analogicznie.

W omawianych wyżej przypadkach tworzony jest plik formatu `latex.fmt` (lub `pdflatex.fmt`), który jest umieszczany w katalogu właściwym dla tego rodzaju plików, oraz tworzony jest program `latex` lub `pdflatex`

### II. Użycie

Aktualne implementacje, oparte na Web2c, a także MiKTeX pozwalają na prawidłowe przekodowanie znaków diakrytycznych w pliku TeX-owym na wewnętrzną reprezentację, stosowaną przez programy. W Polsce, niestety, stosowane są różne ,,standardy'' kodowania diakrytyków w tworzonych przez użytkownika plikach, zależnie od systemu operacyjnego. Dla potrzeb systemu TeX używamy zewnętrznych, tekstowych plików TCX, pozwalających ,,obsłużyć'' różne spotykane ,,standardy''. Dzięki temu przekodowanie działa też w drugą stronę, kiedy TeX wyświetla komunikaty i zapisuje pliki `.log`, a także pliki ze spisem treści, skorowidzem itp.

Uruchomienie polecenia:
`latex --translate-file=TCXFILE myfile.tex`
oznacza uruchomienia TeX-a z formatem `latex.fmt` i z odpowiednią tablicą przekodowań (ich lista znajduje się poniżej).

Przekodowanie (plik TCX) może być deklarowane bezpośrednio w pliku TeX-owym. Przykładowo, jeśli pierwszy wiersz pliku zawiera komentarz strukturalny postaci
`%&latex --translate-file=il2-pl`
to plik może być przetworzony za pomocą polecenia `pdftex plik.tex`; zostanie wtedy wczytany format `latex.fmt` oraz tablica `il2-pl.tcx` przekodowania z układu iso8859-2 do układu fontów PL (wewnętrznego dla programu TeX; w LaTeX-u ma on kryptonim OT4).

Tym samym zbędna jest deklaracja w preambule pliku LaTeX-owego:
`\usepackage[latin2]{inputenc}`

`\usepackage[OT4]{fontenc}`

W dystrybucjach dostarczono szereg plikow TCX. Można je znaleźć w katalogu `texmf/web2c/`:

amiga-pl.tcx | AmigaPL do PL
il2-pl.tcx | iso8859-2 (latin2) do PL
cp1250pl.tcx | Windows cp1250 do PL
cp852-pl.tcx | IBM cp852 do PL
macce-pl.tcx | Apple MacCE do PL
maz-pl.tcx | Mazovia do PL

A oto przykład pliku LaTeX-owego:

            %& --translate-file=cp1250pl
            \documentclass[a4paper]{article}
            \usepackage{polski}
            \begin{document}
              Polskie literki piszemy w standardzie Windows cp1250: .....
            \end{document}

Jak widać, nasz plik ma krótką preambułę -- pakiet `polski` korzysta domyślnie z zainstalowanych fontów PL (odpowiada mu układ OT4, więc zbędna jest deklaracja `\usepackage[OT4]{fontenc}`). Jeśli korzystamy z fontów EC nasza preambuła powinna zawierać dodatkowy wiersz:
`\usepackage[T1]{fontenc}`

### III. Polskie fonty PostScriptowe

Aktualne dystrybucje zawierają fonty w wersji Type 1 (postscriptowe) serii PL (spolonizowane standardowe dla TeX-a fonty CM), a także znacznie rozszerzone i obecnie zalecane fonty Latin Modern. Można je także znaleźć w najbliższym węźle CTAN lub jego kopii, np.:
ftp://ftp.gust.org.pl/pub/CTAN/language/polish/plpsfont/.
ftp://ftp.gust.org.pl/pub/CTAN/fonts/lm/.

Przedstawimy tu przykład dotyczący instalacji fontów PL. Pliki `.pfb` powinny znaleźć się w podkatalogu `texmf/fonts/type1/public/pl/` naszej instalacji, pliki map fontowych (`.map`) w katalogu `texmf/fonts/map/dvips/pl/` zaś wektory kodowań (`.enc`) -- w katalogu `texmf/fonts/enc/dvips/pl/`

W dystrybucjach opartych na Web2c zautomatyzowano, poprzez użycie programu `updmap`, proces tworzenia map fontowych dla programów `dvips`, `pdftex` i `dvipdfmx`. Poniżej omówiono więc tylko, czego ten proces dotyczy.

Sterownik `dvips` (zamieniający wynik pracy TeX-a, plik DVI, do formatu PostScript) wymaga aby deklaracje map fontowych (dla fontów PL konkretnie zawartość `texmf/fonts/map/dvips/pl/pl.map`) były dołączone do pliku `texmf/fonts/map/dvips/updmap/psfonts.map`. Mapy fontowe można alternatywnie dołączyć w pliku `texmf/dvips/config/config.ps` (lub jego lokalnej kopii), dopisując wiersz:
`p +pl.map`
po deklaracji głównej mapy fontowej: `p psfonts.map`.

Aby fonty Type 1 były użyte przez program `pdfTeX`, należy sprawdzić jakie mapy fontowe są deklarowane w pliku `texmf/fonts/map/pdftex/updmap/pdftex.map` -- powinien on także zawierać deklaracje map fontowych dla fontów PL.

W dystrybucjach wszystkie aktualnie dostępne polskie fonty Type1 są gotowe do użycia zarówno przez program `dvips`, `pdftex`, jak i `dvipdfmx` .

Bardziej szczegółowe omówienie instalacji fontów Type1 zawarte jest w artykule Instalowanie fontów Type1/True Type.

Staszek Wawrykiewicz (StaW at gust dot org dot pl), 30.05.2008.